Nowogród – miasto w woj. podlaskim, w powiecie łomżyńskim, nad Narwią, ok. 15 km od Łomży.

Siedziba gminy miejsko-wiejskiej Nowogród.

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. łomżyńskiego.

Prawa miejskie Nowogród uzyskał w 1427. W 1869 je utracił, a następnie wraz z odzyskaniem przez Polskę niepodległości, zostały one przywrócone. Miasto było w okresie przedrozbiorowym siedzibą kasztelanii i jednym z ważniejszych grodów Mazowsza. W Nowogrodzie mieścił się także sąd bartny.

Według danych z 31 grudnia 2004 miasto miało 1998 mieszkańców.

Ciekawym obiektem w Nowogrodzie jest Skansen Kurpiowski prezentujący budownictwo kurpiowskie, założone przez Adama Chętnika. Zebrane tam eksponaty pochodzą z okolicznych terenów. Potwierdzone są także informacje, że w Nowogrodzie zlokalizowany był zamek. W granicach miasta i na przyległych do niego terenach zachowały się w dobrym stanie polskie schrony bojowe wybudowane latem 1939 (odcinek Nowogród-Szablak) i wykorzystane bojowo przez Wojsko Polskie w kampanii wrześniowej w 1939. Na przedmieściach liczne schrony radzieckiej Linii Mołotowa. Samo miasto zlokalizowane zostało na wzgórzu, jednak pierwotnie leżało ono u zbiegu Narwi i Pisy. Rzeki te stanowią szlaki spływów kajakowych łączące dorzecze Wisły z Wielkimi Jeziorami Mazurskimi. W Puszczy Kurpiowskiej znajdują się liczne szlaki turystyczne.

W Nowogrodzie znajduje się Gimnazjum im.Papieża Jana Pawła II i Szkoła Podstawowa imienia założyciela skansenu Adama Chętnika.

Historia

W IX wieku w widłach Pisy i Narwi powstał pierwszy gródek obronny, który istniał aż do XII wieku. Najprawdopodobniej miejsce jego położenia różniło się od współczesnego położenia miasteczka, bowiem ówczesny gród leżał po drugiej stronie rzeki Narwi, po lewej od ujścia Pisy, świadczą o tym znalezione tam groty strzał oraz topory bojowe.W XIII wieku na wysokim brzegu Narwi tam gdzie obecnie jest skansen, wybudowano nowy gród o umocnieniach drewniano-ziemnych. Za panowania Kazimierza Wielkiego na wzgórzu Ziemowita powstał murowany zamek, jeden z najstarszych w tym regionie. Pierwsze pisemne wzmianki o Nowogrodzie pochodzą z 27 grudnia 1355^[2], mówią o nadaniu przez Króla Kazimierza Wielkiego ziemi warszawskiej Siemowitowi III. Z 1320 pochodzi pieczęć Nowogrodu, która jest świadectwem istnienia kasztelanii. Na pieczęci widnieje wizerunek trzech murowanych baszt z otwartą bramą i napisem łacińskim "Signum Novogrodensis". Nowogród prawa miejskie otrzymał dopiero w 1427 od Janusza I Starszego – syna Siemowita III.

W 1794 podczas powstania kościuszkowskiego miasto było jednym punktów polskiej obrony na linii Narwi^[3]. W mieście i okolicy doszło do bitwy w 1831 podczas powstania listopadowego.

W 1937 mieszkało tutaj 260 rolników, 60 kupców, 15 stolarzy, 17 szewców, 6 młynarzy. Były aż 34 sklepy. Jednak w 1939 w czasie wojny Nowogród został niemal całkowicie zniszczony. Miasto było miejscem walk toczonych w ramach kampanii wrześniowej.

W 1978 miejscowość odznaczono Orderem Krzyża Grunwaldu III klasy^[4].

Zabytki

• kościół parafialny pw. Narodzenia NMP i św. Rocha z XV-XVI wieku (wielokrotnie przebudowywany)
• cmentarz wojenny z 1920
• cmentarz rzymskokatolicki z bramą i 4 nagrobki o znaczeniu historycznym z 1850

Przypisy

1. Dane Głównego Urzędu Statystycznego: Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2008 r.). [dostęp 1.10.2009].
2. Hołd lenny księcia mazowieckiego Siemowita III złożony Kazimierzowi Wielkiemu dnia 27 XII 1355 roku.
3. Mała Encyklopedia Wojskowa
4. A. K. Kunert, Z. Walkowski, Kronika kampanii wrześniowej 1939, Wydawnictwo Edipresse Polska, Warszawa 2005, ISBN 83-60160-99-6, s. 47.

Źródło

• Mała Encyklopedia Wojskowa, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1967, Wydanie I, Tom 2